Jeuk

Kernpunten

• Jeuk is een symptoom; het beleid hangt af van de onderliggende oorzaak.
• Maak het centrale onderscheid: jeuk mét primaire huidafwijking (dermatologisch) versus jeuk zonder primaire huidafwijking (denk dan aan een systemische oorzaak of pruritus sine materia).
• Pruritus senilis (langdurige jeuk bij ouderen zonder aanwijsbare oorzaak) en pruritus ani zijn diagnoses per exclusionem: sluit eerst behandelbare oorzaken uit.
• Symptomatische behandeling steunt op indifferente middelen; vermijd uitlokkers (zeep, heet water, droge lucht).
• Therapeutisch doel:
  • jeuk terugdringen tot een draaglijk niveau, met behoud van nachtrust en dagelijks functioneren.
  • krabschade (excoriaties, lichenificatie, secundaire infectie) voorkomen.
  • onderliggende oorzaak opsporen en oorzaakgericht behandelen waar mogelijk.

Klinisch beeld en differentiaaldiagnose

Jeuk mét primaire huidafwijking (dermatologisch)

• Constitutioneel eczeem: jeukende, recidiverende dermatose op droge huid bij atopische constitutie, op buigplooien. Zie Constitutioneel eczeem.
• Contacteczeem: eczeem op de contactplaats met een irriterende stof of allergeen. Zie NHG-Standaard Eczeem.
• Scabiës: hevige nachtelijke jeuk; gangetjes interdigitaal, op polsen, ellebogen en in oksels;
  besmettelijk. Zie NHG-Behandelrichtlijn Scabiës.
• Urticaria / angio-oedeem: vluchtige jeukende kwaddels (verdwijnen < 24 uur); angio-oedeem is een diepere, meer pijnlijke dan jeukende zwelling. Zie Urticaria en angio-oedeem.
• Dermatomycose: schilferende, jeukende, scherp begrensde plek; soms als strooireactie elders. Zie NHG-Standaard Dermatomycosen.
• Pruritus ani: perianale jeuk; vaak candida, hemorroïden, fissura ani of fecale irritatie. Zie NHG-Behandelrichtlijn Pruritus ani.

Jeuk zonder primaire huidafwijking (systemisch of sine materia)

Bij diffuse jeuk zonder primaire huidafwijking (alleen krabeffecten en een droge huid) overweeg een systemische oorzaak:

• maligniteit (onder andere lymfoom)
• cholestase / icterus
• nierfalen (uremie)
• diabetes mellitus
• geneesmiddel (toxicodermie)
• worminfectie

Blijft een oorzaak uit, dan past bij ouderen vaak pruritus senilis: langdurige, diffuse jeuk op een droge huid, een diagnose per exclusionem.

Diagnostiek

Anamnese

• lokalisatie (gelokaliseerd versus gegeneraliseerd), beloop en duur
• aanwezigheid van een primaire huidafwijking versus alleen krabeffecten
• tijdstip (hevige nachtelijke jeuk → denk scabiës), besmettelijke omgeving
• systeemklachten: gewichtsverlies, nachtzweten, moeheid, icterus, dorst/polyurie
• (zelf)medicatie en uitlokkende factoren (zeep, heet water, droge lucht)

Lichamelijk onderzoek

Beoordeel of er een primaire huidafwijking is (en welk type) of alleen secundaire krabeffecten op een droge huid. Let op voorkeurslokalisaties (scabiës-gangetjes) en tekenen van een systemische aandoening (icterus, lymfeklieren).

Aanvullend onderzoek

Geen routinescreening. Verricht gericht onderzoek alleen op indicatie van de anamnese en het lichamelijk onderzoek, om een vermoede systemische oorzaak te bevestigen of uit te sluiten (zie de betreffende NHG-richtlijn, bijvoorbeeld Chronische nierschade of Diabetes mellitus type 2).

Behandeling

Behandel de onderliggende oorzaak via de betreffende richtlijn. Voor symptomatische verlichting (onder andere bij pruritus senilis):

• Indifferente middelen met verzachtende, verkoelende en jeukstillende werking vormen de basis (bijvoorbeeld lanettecrème, vaseline-cetomacrogolcrème, unguentum leniens).
• Een klasse-1-corticosteroïd (hydrocortison 1%) in een indifferente basis kan worden toegevoegd vanwege de jeukstillende werking.
• Lidocaïne-levomentholgel FNA (beide 1%) werkt jeukstillend en verkoelend; niet op open wonden.
• Overweeg een oraal antihistaminicum wanneer met lokale middelen onvoldoende resultaat wordt bereikt.

Verwijzen of consulteren

• Scabiës crustosa of scabiës in een (zorg)instelling: overleg met of consulteer de GGD.
• Vermoeden van een onderliggende systemische oorzaak: verwijs naar de betreffende specialist.
• Therapieresistente of onverklaarde jeuk: overweeg verwijzing naar de dermatoloog.

Verwant

• Constitutioneel eczeem
• Urticaria en angio-oedeem