STAT

STOP-NL en START-NL criteria

Domeingerichte STOP-NL V2 (versie 2026) als hoofdtekst en START-NL 2020 als historische bijlage: criteria voor mogelijk ongeschikte medicatie en onderbehandeling bij kwetsbare ouderen (≥ 70 jaar), met interactieve zoekfunctie en afbouwadvies per geneesmiddelgroep.

Geen verbodscriteria. Beide instrumenten signaleren situaties waarin de voordelen mogelijk niet langer opwegen tegen de risico's. Weeg per patiënt voor- en nadelen af; overleg bij specialistische medicatie met de voorschrijver vóór je wijzigt. Toepasbaar bij kwetsbare ouderen ≥ 70 jaar.

Status van de bronnen.STOP-NL V2 (vastgesteld 8 december 2025, versie 2026) vervangt de STOP-START-NL 2020. In V2 zijn de START-criteria officieel vervallen: ze sluiten al aan bij Nederlandse beroepsrichtlijnen. De START-NL 2020 staat hieronder als bijlage; gebruik 'm als geheugensteun voor onderbehandeling, niet als levende richtlijn.

Kernpunten

STOP-NL V2 is domeingericht (vallen, cognitie, mictie/defecatie, cardiovasculaire belasting, bloeding, levensverwachting), niet meer per geneesmiddelgroep zoals 2020.
Toepasbaar bij kwetsbare ouderen ≥ 70 jaar; weeg comorbiditeit en levensverwachting mee.
De afbouwadviezen per groep komen uit de NHG-Kennisdocumenten Minderen en stoppen van medicatie; zie de snelzoeker hieronder voor het afbouwschema en de aandachtspunten per criterium.
Toepasbaar tijdens een medicatiebeoordeling met de apotheker; ook bruikbaar bij een nieuwe klacht (val, verwardheid, obstipatie) als triggerlijst om eerst aan bijwerking of interactie te denken vóór je een middel toevoegt.
Therapeutisch doel:
- geneesmiddelgerelateerde schade verminderen (bijwerkingen, vallen, delier, bloedingen) met behoud van functioneren en kwaliteit van leven.
- overbehandeling opheffen door middelen zonder actuele indicatie te stoppen of te verlagen.
- onderbehandeling opheffen door ontbrekende, geïndiceerde middelen te starten (klassieke START-rol; in V2 grotendeels overgegaan naar reguliere NHG-Standaarden en CVRM).

Snel zoeken

Typ een middel (NSAID, tamsulosine), een klacht (vallen, bloeding) of een criteriumnummer (B6). Klik Toelichting voor het afbouwschema en de aandachtspunten uit het bijbehorende Kennisdocument.

STOP-NL en START-NL snelzoeker experimenteel

Bron:

Actie:

85 van 85 criteria zichtbaar; niet-passende worden gedimd. Klik Toelichting voor afbouwschema en aandachtspunten.

STOP-NL V2Algemeen

STOP A1Elk geneesmiddel zonder bewijs gebaseerde indicatie
Stop bij ontbreken van een op bewijs gebaseerde klinische indicatie.
STOP A2Elk geneesmiddel buiten behandeldoel
Stop wanneer het middel niet past bij het behandeldoel van de patiënt.
STOP A3Elk geneesmiddel langer dan aanbevolen duur
Stop wanneer de behandelduur de aanbevolen termijn voor de indicatie overschrijdt.
STOP A4Dubbelmedicatie binnen één groep
Verschillende middelen uit dezelfde geneesmiddelgroep zonder additioneel effect.

STOP-NL V2Vallen

STOP B1Benzodiazepinen (incl. zolpidem, zopiclon)
Valrisico door sedatie en balansverslechtering.
STOP B2Antipsychotica
Valrisico door orthostatische hypotensie en sedatie.
STOP B3Opioïden
Valrisico door sedatie en duizeligheid.
STOP B4Antidepressiva
Valrisico via orthostatische hypotensie, sedatie en hyponatriëmie.
STOP B5Anti-epileptica
Valrisico door sedatie en balansstoornissen.
STOP B6Diuretica
Bij (orthostatische) hypotensie, duizeligheid, elektrolytstoornissen of urge-incontinentie.
STOP B7Alfablokkers
Valrisico via orthostatische hypotensie.
STOP B8Centraal werkende antihypertensiva
Clonidine, guanfacine, methyldopa, moxonidine. Bij (orthostatische) hypotensie of duizeligheid.
STOP B9Antihistaminica (1e gen + hoge dosering 2e gen)
Bij verwardheid, slaperigheid, duizeligheid, wazig zien. 1e gen: clemastine, promethazine. 2e: (des)loratadine, (levo)cetirizine.
STOP B10Vasodilatatoren voor cardiale aandoeningen
Alfablokkers, nitraten. Bij (orthostatische) hypotensie of duizeligheid.
STOP B11Urologische spasmolytica
Anticholinerge belasting; valrisico via sufheid en verwardheid.

STOP-NL V2Cognitie

STOP C1Antidepressiva
Met name TCA's en paroxetine; sterke anticholinerge belasting.
STOP C2Urologische spasmolytica
Anticholinerge belasting verergert cognitieve klachten en delier.
STOP C3Antihistaminica (1e gen + hoge dosering 2e gen)
Anticholinerge belasting. 1e gen: clemastine, promethazine. 2e: (des)loratadine, (levo)cetirizine.
STOP C4Antipsychotica
Verhoogd risico op verslechtering van cognitie en delier.
STOP C5Anticholinerge belasting (ACB-score ≥ 2)
Combinatie middelen met anticholinerge eigenschappen; controleer via de ACB-calculator.
STOP C6Benzodiazepinen (incl. zolpidem, zopiclon)
Verhoogd risico op sedatie, verwardheid en delier.
STOP C7Antiparkinson-/parkinsonisme-middelen (Lewy body)
Anticholinerge tremor-middelen (biperideen, trihexyfenidyl), amantadine, dopamine-agonisten, MAO-B- en COMT-remmers. Bij Parkinson met Lewy body-dementie.
STOP C8Opioïden
Verergering cognitieve stoornissen door sedatie.
STOP C9Anti-epileptica
Verergering cognitieve stoornissen.
STOP C10Spierrelaxantia
Baclofen, dantroleen, tizanidine. Verergering cognitieve stoornissen.

STOP-NL V2Mictie/defecatie

STOP D1Lisdiuretica
Bij obstructieve mictieklachten of urge-incontinentie (urgency, nycturie).
STOP D2Inhalatieparasympathicolytica
Aclidinium, glycopyrronium, ipratropium, tiotropium, umeclidinium. Bij obstructieve mictieklachten, urineretentie of obstipatie.
STOP D3Anticholinergica (zie C1-C5)
Bij urineretentie, prostatisme of obstipatie.
STOP D4Cholinesteraseremmers
Donepezil, galantamine, rivastigmine. Bij incontinentie.
STOP D5Opioïden
Verhoogd risico op obstipatie en urineretentie.
STOP D6Verapamil
Bij obstipatie.
STOP D7IJzerpreparaten
Bij obstipatie. Overweeg lagere dosering of intraveneuze toedieningsvorm.

STOP-NL V2Cardiovasculair

STOP E1NSAID's
Bij hartfalen, eGFR < 60 ml/min, ernstige hypertensie, combinatie met ACE-remmer/ARB, of voorgeschiedenis van vaatlijden.
STOP E2Digoxine
Bij hartfalen zonder atriumfibrilleren. Bij AF eventueel lagere dosering.
STOP E3Amiodaron
Hoger bijwerkingsrisico dan andere antiaritmica.
STOP E4Klasse I- en IV-antiaritmica
Klasse IA/IC: flecainide, kinidine, propafenon. Klasse IV: diltiazem, verapamil. Bij hartfalen of combinatie met bètablokker.
STOP E5Fosfodiësterase-5-remmers
Avanafil, sildenafil, tadalafil, vardenafil. Bij ernstig hartfalen met hypotensie of gelijktijdig nitraatgebruik.
STOP E6QT-verlengende medicatie
Zie de tabel QT-verlengende geneesmiddelen.
STOP E7Bètablokkers
Bij bradycardie (< 50/min) of AV-blok.
STOP E8Lisdiuretica
Bij perifeer oedeem zonder hartfalen.
STOP E9Cholinesteraseremmers
Donepezil, galantamine, rivastigmine. Bij bradycardie (< 60/min) of AV-blok.
STOP E10Tricyclische antidepressiva
Bij hartfalen met prikkelgeleidingsstoornissen of ischemische hartziekten.

STOP-NL V2Bloeding

STOP F1NSAID's of acetylsalicylzuur
Extra voorzichtig bij combinatie met SSRI's, TAR, anticoagulantia, corticosteroïden of aldosteronantagonisten. Overweeg maagbescherming.
STOP F2(Dubbele) antitrombotica zonder indicatie
Combinatie TAR/anticoagulantia zonder geldige indicatie.

STOP-NL V2Levensverwachting < 1 jaar

STOP G1Lipidenverlagende middelen
Geen direct symptomatisch voordeel.
STOP G2Antihypertensiva
Geen direct symptomatisch voordeel.
STOP G3Nitraten
Bij geen angineuze symptomen in de afgelopen 12 maanden of geen geobjectiveerd coronair lijden.
STOP G4Anticoagulantia (VKA's en DOAC's)
Heroverweeg de preventieve indicatie.
STOP G5Trombocytenaggregatieremmers
Heroverweeg de preventieve indicatie.
STOP G6Protonpompremmers en H2-antagonisten
Wees alert op reboundklachten bij afbouwen.
STOP G7Vitamines en mineralen
Foliumzuur wél continueren bij methotrexaatgebruik.
STOP G8Medicatie bij osteoporose en fractuurpreventie
Bisfosfonaten, calcium/vitamine D.
STOP G9Systemische corticosteroïden
Bij chronisch gebruik (> 2 maanden), tenzij palliatief voorgeschreven.
STOP G105-alfa-reductaseremmers en alfablokkers
Bij verblijfskatheter.
STOP G11Urologische spasmolytica
Bij volledige incontinentie.
STOP G12Bloedglucoseverlagende middelen
Heroverweeg de streefwaarden bij beperkte levensverwachting.

START-NL 2020Cardiovasculair

START START-CV-1Cumarine of DOAC
Bij chronisch atriumfibrilleren. Uitzondering: mannen 65-75 jaar zonder CV-comorbiditeit.
START START-CV-2Trombocytenaggregatieremmer (ASA, clopidogrel, prasugrel, ticagrelor)
Bij coronair, cerebraal of perifeer arterieel vaatlijden in sinusritme, indien geen cumarine/DOAC.
START START-CV-3Antihypertensivum
Bij meermalen SBD > 150 mmHg (DBD > 70 mmHg) na onvoldoende leefstijleffect. Bij SBD > 180 direct; bij SBD > 170 + hoog CV-risico twee bloeddrukverlagers tegelijk.
START START-CV-4Statine
Bij CV-voorgeschiedenis én LDL > 2,5 mmol/l én voldoende resterende levensverwachting.
START START-CV-5ACE-remmer (of ARB bij bijwerkingen)
Bij HFrEF en/of coronaire hartziekte.
START START-CV-6Bètablokker
Na myocardinfarct of bij stabiele angina pectoris.
START START-CV-7Cardioselectieve bètablokker (metoprolol, bisoprolol, nebivolol)
Bij HFrEF (verminderde linkerventrikelejectiefractie).

START-NL 2020Respiratoir

START START-R-1Inhalatiecorticosteroïd (ICS) proefbehandeling
Bij COPD met frequente exacerbaties (≥ 2/jaar) ondanks langwerkende luchtwegverwijder. Evalueer na 1 jaar; stop als exacerbaties niet afnemen.

START-NL 2020CZS/ogen

START START-CZS-1Antiparkinsonmiddel (levodopa/decarboxylaseremmer of dopamine-agonist)
Bij ziekte van Parkinson met functionele beperkingen.
START START-CZS-2Prostaglandine-analoog of bètablokker als oogdruppels
Bij primair openkamerhoekglaucoom.
START START-CZS-3SSRI
Bij persisterende ernstige angst met functionele beperking. Bij contra-indicatie: SNRI of pregabaline.
START START-CZS-4Dopamine-agonist (ropinirol, pramipexol, rotigotine)
Bij ernstig restless legs syndroom met onacceptabele lijdensdruk; alleen na uitsluiten ijzertekort en ernstig nierfalen.
START START-CZS-5SSRI
Ter behandeling van depressie bij patiënten met suïcidaliteit.
START START-CZS-6Antidepressivum-voorkeur
Bij indicatie: SSRI met lage interactiekans ((es)citalopram of sertraline). Bij TCA-keuze: nortriptyline (minst anticholinerg).

START-NL 2020Gastro-intestinaal

START START-GI-1Protonpompremmer
Bij ernstige gastro-oesofageale refluxziekte of peptische strictuur waarvoor dilatatie nodig is.
START START-GI-2aProtonpompremmer
Bij NSAID-gebruikers (maagbescherming).
START START-GI-2bProtonpompremmer bij ASA-gebruikers
Bij 70-80 jaar mét comedicatie (cumarine, DOAC, P2Y12-remmer, heparine, corticosteroïd, spironolacton, SSRI, venlafaxine, duloxetine, trazodon) of bij > 80 jaar.
START START-GI-3Vezelsupplement of macrogol
Bij chronische symptomatische diverticulose met obstipatie.

START-NL 2020Bewegingsapparaat

START START-BW-1Bisfosfonaat + vitamine D + calcium
Bij > 3 maanden onderhoudstherapie met ≥ 7,5 mg prednison/dag (of equivalent).
START START-BW-2Vitamine D en calcium
Bij osteoporose, tenzij voldoende inname.
START START-BW-3Bisfosfonaten, denosumab of teriparatide
Bij gedocumenteerde osteoporose (T-score ≤ -2,5).
START START-BW-4Xanthineoxidaseremmer (allopurinol)
Bij recidiverende jicht (> 3/jaar) of jichttophi.
START START-BW-5Foliumzuur
Bij methotrexaatgebruik.

START-NL 2020Endocrien

START START-EN-1ACE-remmer (of ARB bij bijwerkingen)
Bij diabetes mellitus met nierschade (microalbuminurie > 30 mg/24h; eventueel met eGFR < 50 ml/min). Pas dosering aan bij verminderde nierfunctie.

START-NL 2020Urogenitaal

START START-UG-1Alfa-1-blokker of 5-alfa-reductaseremmer
Bij symptomatisch prostatisme, indien prostatectomie onnodig of ongewenst.
START START-UG-2Vaginaal oestrogeen of oestrogeenpessarium
Bij symptomatische atrofische vaginitis. Monitor elke 6 maanden op staken.

START-NL 2020Analgetica

START START-AN-1Sterkwerkend opioïd (geen methadon)
Alleen bij ernstige pijn, korte duur, indien paracetamol/NSAID/zwakker opioïd niet effectief of gecontra-indiceerd; streef naar paracetamol als basis.
START START-AN-2Kortwerkend opioïd
Bij behandeling met langwerkend opioïd, voor doorbraakpijn.
START START-AN-3Laxeermiddel (macrogol, lactulose, magnesiumhydroxide)
Bij opioïdgebruik.

Bron: STOP-NL V2 (NHG, KNMP, SIR, Ephor; dec 2025) en START-NL 2020 (officieel vervallen in V2; behouden als geheugensteun). Afbouwadviezen uit de NHG-Kennisdocumenten "Minderen en stoppen van medicatie". Geen verbodscriteria; weeg per patiënt voor- en nadelen af. Voor kwetsbare ouderen ≥ 70 jaar.

STOP-NL V2 (versie 2026)

Bron: STOP-NL V2 instrument (NHG, KNMP, SIR, Ephor; dec 2025). De kolom Afbouw vat het NHG-Kennisdocument samen; de snelzoeker hierboven geeft het volledige schema en de aandachtspunten.

A. Stoppen algemeen

Overweeg het stoppen van:

Nr.	Geneesmiddel
A1	Elk geneesmiddel zonder een op bewijs gebaseerde klinische indicatie
A2	Elk geneesmiddel dat niet past bij het behandeldoel van de patiënt
A3	Elk geneesmiddel langer dan de aanbevolen duur voor de indicatie
A4	Dubbelmedicatie (verschillende middelen uit dezelfde groep zonder meerwaarde)

B. Vallen

Genoemde groepen verhogen het valrisico via (orthostatische) hypotensie, balansverslechtering of sedatie.

Nr.	Geneesmiddelgroep	Wanneer / waarom	Afbouw
B1	Benzodiazepinen (incl. zolpidem, zopiclon)	Valrisico door sedatie en balansverslechtering	Bij gebruik `> 1 maand` niet abrupt: `-25%/week`, laatste weken `12,5%`
B2	Antipsychotica	Valrisico door orthostatische hypotensie en sedatie	In stappen: `-25%` per `1-2 weken`; depot mag direct stoppen
B3	Opioïden	Valrisico door sedatie en duizeligheid	Bij gebruik `≥ 4 weken` nooit abrupt: `-10-25%/week`, eerst kortwerkend
B4	Antidepressiva	Valrisico via orthostase, sedatie en hyponatriëmie	Nooit abrupt, in `≥ 2-4 weken`; fluoxetine mag in 1 keer
B5	Anti-epileptica	Valrisico door sedatie en balansstoornissen	Stapsgewijs; bij epilepsie `≥ 2-3 maanden`, i.o.m. neuroloog
B6	Diuretica	Bij (orthostatische) hypotensie, duizeligheid, elektrolytstoornissen of urge-incontinentie	Bij dehydratie + nierfunctieverlies acuut staken (mits geen hartfalen)
B7	Alfablokkers	Valrisico via orthostatische hypotensie	Mag in 1 keer; bij combinatie eerst de alfablokker stoppen
B8	Centraal werkende antihypertensiva	Clonidine, guanfacine, methyldopa, moxonidine; bij (orthostatische) hypotensie of duizeligheid	Stapsgewijs, let op reboundhypertensie
B9	Antihistaminica (1e gen + hoog 2e gen)	Bij verwardheid, slaperigheid, duizeligheid, wazig zien. 1e gen: clemastine, promethazine	Op indicatie; geen apart afbouwschema
B10	Vasodilatatoren voor cardiale aandoeningen	Alfablokkers, nitraten; bij (orthostatische) hypotensie of duizeligheid	Op indicatie; geen apart afbouwschema
B11	Urologische spasmolytica	Anticholinerge belasting; valrisico via sufheid en verwardheid	Mag in 1 keer (geen afbouwprocedure)

C. Verminderde cognitieve functies

Overweeg stoppen bij cognitieve achteruitgang, sufheid/sedatie of delier.

Nr.	Geneesmiddelgroep	Wanneer / waarom	Afbouw
C1	Antidepressiva	Vooral TCA's en paroxetine (anticholinerg)	Nooit abrupt, `≥ 2-4 weken`; nortriptyline = minst anticholinerg
C2	Urologische spasmolytica	Anticholinerge belasting verergert cognitie en delier	Mag in 1 keer; bij blijvende hinder mirabegron overwegen
C3	Antihistaminica (1e gen + hoog 2e gen)	Anticholinerge belasting. 1e gen: clemastine, promethazine; 2e: (des)loratadine, (levo)cetirizine	Op indicatie; geen apart afbouwschema
C4	Antipsychotica	Verslechtering van cognitie en delier	In stappen `-25%` per `1-2 weken`; bij psychiater overleggen
C5	Anticholinerge belasting (`ACB-score ≥ 2`)	Combinatie middelen met anticholinerge eigenschappen; bereken via de ACB-calculator	Stop/verlaag het zwaarst belastende middel eerst
C6	Benzodiazepinen (incl. zolpidem, zopiclon)	Sedatie, verwardheid, delier	Bij gebruik `> 1 maand` niet abrupt: `-25%/week`
C7	Antiparkinson-/parkinsonisme-middelen (Lewy body)	Anticholinerge tremor-middelen (biperideen, trihexyfenidyl), amantadine, dopamine-agonisten, MAO-B- en COMT-remmers	I.o.m. neuroloog; stapsgewijs
C8	Opioïden	Verergering cognitie door sedatie	Bij gebruik `≥ 4 weken` nooit abrupt: `-10-25%/week`
C9	Anti-epileptica	Verergering cognitie	Stapsgewijs; bij epilepsie `≥ 2-3 maanden`, i.o.m. neuroloog
C10	Spierrelaxantia	Baclofen, dantroleen, tizanidine; verergering cognitieve stoornissen	Stapsgewijs (onttrekking mogelijk)

D. Mictie- en defecatieproblemen

Genoemde middelen kunnen urineretentie, incontinentie of obstipatie veroorzaken. Overweeg een alternatief of staken bij mictie- of defecatieproblemen.

Nr.	Geneesmiddel(groep)	Wanneer / waarom	Afbouw
D1	Lisdiuretica	Bij obstructieve mictieklachten of urge-incontinentie	Op indicatie; bij dehydratie acuut staken (mits geen hartfalen)
D2	Inhalatieparasympathicolytica (aclidinium, glycopyrronium, ipratropium, tiotropium, umeclidinium)	Bij obstructieve mictieklachten, urineretentie of obstipatie	Op indicatie; overweeg alternatieve luchtwegverwijder
D3	Anticholinergica (zie ook C1 t/m C5)	Bij urineretentie, prostatisme of obstipatie	Zie het betreffende criterium hierboven
D4	Cholinesteraseremmers (donepezil, galantamine, rivastigmine)	Bij incontinentie	Stapsgewijs; herstart bij verslechtering cognitie
D5	Opioïden	Bij obstipatie of urineretentie	Bij gebruik `≥ 4 weken` nooit abrupt: `-10-25%/week`; geef laxans
D6	Verapamil	Bij obstipatie	Stapsgewijs als antihypertensivum; anders op indicatie
D7	IJzerpreparaten	Bij obstipatie	Lagere dosering of intraveneuze toedieningsvorm overwegen

E. Cardiovasculaire belasting

Hogere kans op cardiovasculaire bijwerkingen, ritme- of elektrolytstoornissen.

Nr.	Geneesmiddel(groep)	Wanneer / waarom	Afbouw
E1	NSAID's	Bij hartfalen, `eGFR < 60 ml/min`, ernstige hypertensie, combinatie met ACE-remmer/ARB, of voorgeschiedenis vaatlijden	Op indicatie staken
E2	Digoxine	Bij hartfalen zonder atriumfibrilleren. Bij AF eventueel lagere dosering	Op indicatie; controleer spiegel/nierfunctie
E3	Amiodaron	Hoger bijwerkingsrisico dan andere antiaritmica	Lange halfwaardetijd; effect houdt weken aan
E4	Klasse I- en IV-antiaritmica (flecainide, kinidine, propafenon; diltiazem, verapamil)	Bij hartfalen of combinatie met bètablokker (klasse IV)	Op indicatie; overleg cardioloog
E5	Fosfodiësterase-5-remmers (avanafil, sildenafil, tadalafil, vardenafil)	Bij ernstig hartfalen met hypotensie of gelijktijdig nitraatgebruik	Mag in 1 keer
E6	QT-verlengende medicatie	Zie de tabel QT-verlengende geneesmiddelen	Op indicatie; controleer ECG/elektrolyten
E7	Bètablokkers	Bij bradycardie (`< 50/min`) of AV-blok	Altijd stapsgewijs (rebound-tachycardie/tremor)
E8	Lisdiuretica	Bij perifeer oedeem zonder hartfalen	Op indicatie; let op herstel oedeem
E9	Cholinesteraseremmers (donepezil, galantamine, rivastigmine)	Bij bradycardie (`< 60/min`) of AV-blok	Stapsgewijs
E10	Tricyclische antidepressiva	Bij hartfalen met prikkelgeleidingsstoornissen of ischemische hartziekten	Nooit abrupt: `25 mg` per `2 weken`

F. Bloedingsrisico

Verhoogd risico op (maag)bloedingen.

Nr.	Geneesmiddel	Wanneer / waarom	Afbouw
F1	NSAID's of acetylsalicylzuur	Extra voorzichtig met SSRI's, trombocytenaggregatieremmers, anticoagulantia, corticosteroïden of aldosteronantagonisten; overweeg maagbescherming	Mag in 1 keer; weeg cardiovasculaire indicatie van ASA mee
F2	(Dubbele) antitrombotica zonder indicatie	Combinatie trombocytenaggregatieremmers/anticoagulantia zonder geldige indicatie	Mag in 1 keer; let op verhoogd trombo-embolisch risico na staken

G. Geringe resterende levensverwachting (`< 1 jaar`)

Overweeg te stoppen met preventieve medicatie zonder direct symptomatisch voordeel. Kwaliteit van leven staat voorop; staken mag niet leiden tot discomfort. Raadpleeg ook de Pallialine-richtlijnen.

Nr.	Geneesmiddelgroep	Wanneer / waarom	Afbouw
G1	Lipidenverlagende middelen	Geen direct symptomatisch voordeel	Mag in 1 keer
G2	Antihypertensiva	Geen direct symptomatisch voordeel	Max 1 middel tegelijk; bètablokker stapsgewijs
G3	Nitraten	Bij geen angineuze symptomen in de afgelopen `12 maanden` of geen coronair lijden	Stapsgewijs bij langdurig gebruik
G4	Anticoagulantia (VKA's en DOAC's)	Heroverweeg de preventieve indicatie	Mag in 1 keer; niet bij hoog trombo-embolisch risico
G5	Trombocytenaggregatieremmers	Heroverweeg de preventieve indicatie	Mag in 1 keer; CV-risico stijgt eerste `30 dagen` na staken (na PCI)
G6	Protonpompremmers en H2-antagonisten	Wees alert op rebound (zuurklachten, eerste `2-4 weken`)	Halveer wekelijks tot `1 dd` halve dosis, stop daarna
G7	Vitamines en mineralen	Foliumzuur wél continueren bij methotrexaatgebruik	Mag in 1 keer
G8	Medicatie bij osteoporose en fractuurpreventie	Bisfosfonaten, calcium/vitamine D	Oraal bisfosfonaat mag in 1 keer (resteffect); denosumab niet zonder nabehandeling
G9	Systemische corticosteroïden	Bij chronisch gebruik (`> 2 maanden`), tenzij palliatief voorgeschreven	Stapsgewijs (bijnierschorsinsufficiëntie)
G10	5-alfa-reductaseremmers en alfablokkers	Bij verblijfskatheter	Mag in 1 keer
G11	Urologische spasmolytica	Bij volledige incontinentie	Mag in 1 keer
G12	Bloedglucoseverlagende middelen	Heroverweeg de streefwaarden bij beperkte levensverwachting	Oraal mag in 1 keer of afbouwen; behoud SGLT-2/GLP-1 bij hartfalen/nierschade

START-NL 2020 (bijlage, officieel vervallen)

Status. Officieel vervangen door STOP-NL V2 (dec 2025); de START-criteria sluiten al aan bij vigerende Nederlandse richtlijnen (NHG, CVRM). Deze tabel staat hier als geheugensteun voor onderbehandeling; volg voor het feitelijke beleid de actuele standaard. Bron: STOP-START-NL 2020 PDF.

Cardiovasculair

Nr.	Criterium
1	Cumarine of DOAC bij chronisch atriumfibrilleren (uitzondering: mannen 65-75 jaar zonder CV-comorbiditeit)
2	Trombocytenaggregatieremmer (ASA, clopidogrel, prasugrel, ticagrelor) bij coronair, cerebraal of perifeer arterieel vaatlijden, en sinusritme, indien geen cumarine/DOAC
3	Antihypertensivum bij meermalen `SBD > 150 mmHg` (randvoorwaarde `DBD > 70 mmHg`); voorkeursmiddel per situatie (zie tabel hieronder)
4	Statine bij CV-voorgeschiedenis én `LDL > 2,5 mmol/l` én voldoende resterende levensverwachting
5	ACE-remmer (of ARB bij bijwerkingen) bij HFrEF en/of coronaire hartziekte
6	Bètablokker na myocardinfarct of stabiele angina pectoris
7	Cardioselectieve bètablokker (metoprolol, bisoprolol, nebivolol) bij HFrEF

START 3: voorkeursmiddel per situatie

Situatie	Medicatie
Albuminurie (`albumine/creatinine > 3 mg/mmol`)	ACE-remmer of ARB
Eerder myocardinfarct/coronairlijden	Bètablokker, ACE-remmer of ARB
Angina pectoris	Bètablokker, calciumantagonist
Hartfalen	ACE-remmer of ARB, bètablokker, thiazidediureticum, aldosteronantagonist
Atriumfibrilleren	Bètablokker, non-dihydropyridine-calciumantagonist, ACE-remmer of ARB, aldosteronantagonist
Perifeer arterieel vaatlijden	ACE-remmer
Diabetes mellitus	ACE-remmer of ARB
West- of Zuid-Afrikaanse afkomst	Diureticum of calciumantagonist

Respiratoir

Nr.	Criterium
1	ICS proefbehandeling bij COPD met frequente exacerbaties (`≥ 2/jaar`) ondanks langwerkende luchtwegverwijder; evalueer na 1 jaar en stop als exacerbaties niet afnemen

Centraal zenuwstelsel en ogen

Nr.	Criterium
1	Antiparkinsonmiddel (levodopa/decarboxylaseremmer of dopamine-agonist) bij ziekte van Parkinson met functionele beperkingen
2	Prostaglandine-analoog of bètablokker als oogdruppels bij primair openkamerhoekglaucoom
3	SSRI bij persisterende ernstige angst die het dagelijks functioneren belemmert; bij contra-indicatie SNRI of pregabaline
4	Dopamine-agonist (ropinirol, pramipexol, rotigotine) bij ernstig restless legs syndroom met onaccept. lijdensdruk; alleen na uitsluiten ijzertekort en ernstig nierfalen
5	SSRI ter behandeling van depressie bij patiënten met suïcidaliteit
6	Bij antidepressivum-indicatie: kies SSRI met lage interactiekans ((es)citalopram of sertraline); bij TCA-keuze voorkeur voor nortriptyline (minst anticholinerg)

Gastro-intestinaal

Nr.	Criterium
1	PPI bij ernstige gastro-oesofageale refluxziekte of peptische strictuur waarvoor dilatatie nodig is
2a	PPI bij NSAID-gebruikers
2b	PPI bij acetylsalicylzuur (TAR) én: 70-80 jaar oud én tegelijk cumarine, DOAC, P2Y12-remmer, heparine, systemisch corticosteroïd, spironolacton, SSRI, venlafaxine, duloxetine of trazodon; óf `> 80 jaar`
3	Vezelsupplement of macrogol bij chronische symptomatische diverticulose met obstipatie

Bewegingsapparaat

Nr.	Criterium
1	Bisfosfonaat + vitamine D + calcium bij `> 3 maanden` onderhoudstherapie met `≥ 7,5 mg prednison/dag` (of equivalent)
2	Vitamine D en calcium (tenzij voldoende inname) bij osteoporose
3	Bisfosfonaten, denosumab of teriparatide bij osteoporose (`T-score ≤ -2,5`)
4	Xanthineoxidaseremmer (allopurinol) bij recidiverende jicht (`> 3/jaar`) of jichttophi
5	Foliumzuur bij methotrexaat-gebruikers

Endocrien

Nr.	Criterium
1	ACE-remmer (of ARB) bij DM met nierschade (`micro-albuminurie > 30 mg/24 h`; eventueel gecombineerd met `eGFR < 50 ml/min`); pas dosering aan bij verminderde nierfunctie

Urogenitaal

Nr.	Criterium
1	Alfa-1-blokker of 5-alfa-reductaseremmer bij symptomatisch prostatisme, indien prostatectomie onnodig of ongewenst
2	Vaginaal oestrogeen of oestrogeenpessarium bij symptomatische atrofische vaginitis; monitor elke 6 maanden op staken

Analgetica

Nr.	Criterium
1	Sterkwerkend opioïd (geen methadon) alleen bij ernstige pijn, voor korte duur, indien paracetamol/NSAID/zwakker opioïd niet effectief of gecontra-indiceerd; streef naar paracetamol als basis
2	Kortwerkend opioïd bij behandeling met langwerkend opioïd, voor doorbraakpijn
3	Laxeermiddel (macrogol, lactulose, magnesiumhydroxide) bij opioïdgebruik

Toepassing op de STAT

Bij een medicatiebeoordeling-casus (zie Polyfarmacie): loop achtereenvolgens STOP (welke middelen kunnen eraf?) en daarna START (welke ontbreken bij een passende indicatie?) langs.
Noem expliciet je redenering per criterium: groep + risico-domein (vallen, cognitie, bloeding, ...) + wat je in plaats daarvan doet of toevoegt.
Bij twijfel: ga uit van NHG-Standaarden + CVRM als referentie; STOP-NL V2 beperkt zich tot signaleren, niet tot behandelvoorschriften.

BewerkBewerk deze paginaofMeld probleemRapporteer een probleem

Wondinfectie

Twee STAT-oefencasussen over een geïnfecteerde, gehechte snijwond met cellulitis, met SMAK-beleid, recept (flucloxacilline of bij penicilline-allergie claritromycine/clindamycine) en kennisvragen.

E-learnings

Toegankelijke samenvattingen van externe e-learning-modules uit de master Geneeskunde, hervormd naar scanbare prose en tabellen.