Jeuk en constitutioneel eczeem

Therapeutisch doel

• Jeuk en ontsteking terugdringen tot een voor de patiënt acceptabel niveau, met herstel van nachtrust en dagelijks functioneren.
• Droge huid en huidbarrière herstellen en onderhouden met indifferente middelen, ook in symptoomvrije perioden.
• Recidieven beperken en corticosteroïd-bijwerkingen (huidatrofie) voorkomen door gericht afbouwen en onderhoud met emollientia.

Controleafspraak

• Evalueer effect van (aanpassing van) de behandeling na 1-2 weken.
• Evalueer het afbouwen (eventueel telefonisch) na 2-3 weken en na 6 weken.
• Bij recidief/exacerbatie: ga therapietrouw en beïnvloedende factoren na; hervat het stappenplan.

Niet-medicamenteus

• Adviseer bij een droge huid altijd indifferente middelen, ook als het eczeem rustig is.
• Kort (richttijd 5 minuten), handwarm baden/douchen; weinig zeep; huid na het wassen insmeren.
• Bespreek actief de corticofobie ("hormoonzalf"): bij het geadviseerde beleid geeft klasse 1-2 zelden bijwerkingen en is veilig, ook bij kinderen en in de zwangerschap.
• Ontraad eliminatiediëten; voedselallergie is zelden de oorzaak.
• Bij jeuk zonder primaire huidafwijking: denk aan een systemische oorzaak; verkoelende/jeukstillende indifferente middelen geven symptomatische verlichting.

Medicamenteus

Het beleid volgt de TIS-score (Three-Item-Severity): mild < 3, matig 3-5, ernstig ≥ 6. Indifferente middelen vormen altijd de basis; kies het vehikel op het aspect: nattend → crème, droog → vetcrème, zeer droog → zalf. Breng het indifferente middel minimaal 1 uur na het corticosteroïd aan.

Indifferent middel (basis, elke ernst)

Indifferente (vette) crème / zalf, FNA

• Contra-indicaties: geen.
• Interacties: niet tegelijk met een corticosteroïd aanbrengen; breng het indifferente middel minimaal 1 uur later aan.
• Bijwerkingen: zelden irritatie of allergisch contacteczeem (propyleenglycol, sorbinezuur, wolvet); vaseline/lanoline zeer zelden sensibiliserend.
• Werkingsmechanisme: emolliens; herstelt de huidbarrière en hydratatie, vermindert jeuk en irritatie, spaart corticosteroïd.

/**
 * Basis bij elke ernst. Vehikel op aspect: nattend = crème, droog = vetcrème, zeer droog = zalf.
 */
R/ vaselinelanettecrème FNA
Da/ tubes van 100 g
S/ 2 dd dun op de aangedane huid, zo nodig vaker; altijd na douchen/baden; min. 1 uur na corticosteroïd

Stap matig: klasse-1-corticosteroïd (TIS 3-5)

Start klasse-1 2 dd + indifferent middel; verlaag na 1-2 weken naar 1 dd en bouw af.

Hydrocortisonacetaat 1% (klasse 1)

• Contra-indicaties: bacteriële, virale, parasitaire, schimmel- en gistinfecties van de huid; ulcereuze huidaandoeningen en wonden; rosacea, periorale dermatitis, acne vulgaris; huidatrofie/ striae; overgevoeligheid voor corticosteroïden.
• Interacties: geen klinisch relevante; niet tegelijk met ander smeersel aanbrengen.
• Bijwerkingen: lokaal huidatrofie, striae, teleangiëctasieën, periorale dermatitis (vooral bij langdurig gebruik en in gelaat/plooien); maskeren van huidinfecties.
• Werkingsmechanisme: anti-inflammatoir, vasoconstrictief, antiproliferatief en jeukstillend.

/**
 * Matig constitutioneel eczeem (TIS 3-5). Klasse 1 + indifferent middel.
 * Na 1-2 weken naar 1 dd, daarna afbouwen.
 */
R/ hydrocortisonacetaat crème 1%
Da/ 1 tube 30 g
S/ 2 dd dun op de aangedane huid; na 1-2 weken 1 dd, daarna afbouwen; indifferent middel continueren

Stap matig (onvoldoende effect): klasse-2-corticosteroïd

Bij onvoldoende effect ondanks therapietrouw: schakel over naar klasse-2; niet langer dan 2-3 weken dagelijks, daarna afbouwen.

Triamcinolonacetonide 0,1% (klasse 2)

• Contra-indicaties: als klasse 1; daarnaast niet op de oogleden bij glaucoom.
• Interacties: geen klinisch relevante; niet tegelijk met ander smeersel.
• Bijwerkingen: als klasse 1, frequenter; huidatrofie, striae, teleangiëctasieën.
• Werkingsmechanisme: matig sterkwerkend (klasse 2); anti-inflammatoir, vasoconstrictief, antimitotisch.

/**
 * Matig eczeem, onvoldoende effect klasse 1 ondanks therapietrouw.
 */
R/ triamcinolonacetonide crème 0,1%
Da/ 1 tube 30 g
S/ 1-2 dd dun aanbrengen; niet langer dan 2-3 weken dagelijks; indifferent middel continueren

Stap ernstig: klasse-3-corticosteroïd (TIS ≥ 6)

Start klasse-3, niet in gelaat of lichaamsplooien, 1-2 dd + indifferent middel; na 1-2 weken naar 1 dd en afbouwen. Beperk dagelijks gebruik tot 2-3 weken. Bij onvoldoende effect: verwijs naar de tweede lijn.

Betamethasonvaleraat 0,1% (klasse 3)

• Contra-indicaties: als klasse 1; daarnaast perianale en genitale jeuk. Bij ouderen, kinderen en verminderde lever-/nierfunctie: minimale hoeveelheid, niet langdurig.
• Interacties: geen klinisch relevante; niet tegelijk met ander smeersel.
• Bijwerkingen: huidklachten (jeuk, irritatie, branderigheid); zeer zelden huidatrofie, striae, teleangiëctasieën, depigmentatie, allergisch contacteczeem.
• Werkingsmechanisme: sterkwerkend (klasse 3); anti-inflammatoir, vasoconstrictief, antimitotisch.

/**
 * Ernstig constitutioneel eczeem (TIS >= 6), romp/ledematen.
 * Bij kind met uitgebreid ernstig eczeem: fluticasonpropionaat (korte halfwaardetijd).
 */
R/ betamethasonvaleraat crème 0,1%
Da/ 1 tube 30 g
S/ 1-2 dd dun, niet in gelaat/plooien; na 1-2 weken 1 dd; max 2-3 weken dagelijks, daarna afbouwen

Geïmpetiginiseerd eczeem

Pustels, purulent exsudaat en gele korstjes wijzen op impetiginisatie (meestal Staphylococcus aureus).

Fusidinezuur 2%, cutaan

• Contra-indicaties: overgevoeligheid voor fusidinezuur.
• Bijwerkingen: lokaal jeuk, roodheid, irritatie.
• Werkingsmechanisme: remt de bacteriële eiwitsynthese.

/**
 * Geïmpetiginiseerd eczeem, lokaal beperkt; corticosteroïd + indifferent middel continueren.
 */
R/ fusidinezuurcrème 2%
Da/ 1 tube 15 g
S/ 3 dd gedurende 1 week

Sederend antihistaminicum (alleen bij verstoorde nachtrust door jeuk)

Alleen kortdurend (maximaal 1-2 weken) en voor de nacht. Niet-sederende antihistaminica hebben geen aangetoond effect op jeuk. Ontraden bij kinderen < 2 jaar; let op rijvaardigheid.

Hydroxyzine (volwassenen)

• Contra-indicaties: aangeboren of verworven verlengd QT-interval; gelijktijdig gebruik van QT-verlengende middelen of middelen die torsade de pointes induceren.
• Voorzorgen: voorzichtig bij prostaathypertrofie, nauwekamerhoekglaucoom en verminderde nierfunctie (dosis aanpassen op eGFR/creatinineklaring; bij ouderen lagere startdosis).
• Interacties: versterkt dempend effect van alcohol/sedativa; QT-verlengende comedicatie.
• Bijwerkingen: sufheid, droge mond, anticholinerge effecten.
• Werkingsmechanisme: sederend H1-antihistaminicum.

/**
 * Alleen bij verstoorde nachtrust door hevige jeuk, kortdurend, voor de nacht.
 */
R/ hydroxyzine tablet 25 mg
Da/ 14 tabletten
S/ 1 dd 25 mg voor de nacht; maximaal 1-2 weken